تصادفی یکماه اخیر

پوستر به تئاتر عمر طولانی می‌دهد

اما و اگرهای طراحی پوستر همراه با راضا بابا‌جانی، طراح گرافیک

مشهدتئاتر- با اینکه جوان است اما از طراحان گرافیگ مطرح (در مشهد وکشور) به ‌شمار می‌آید. در کارنامه او سابقه حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی بسیاری ازجمله دوسالانه زنبور طلایی در روسیه، دوسالانه تئاتر ژسوف و دوسالانه پوستر ورشو در لهستان، دوسالانه جهانی پوستر در چین و نیز نمایشگاه‌هایی در انگلستان، بلژیک، ژاپن، ایتالیا و…، دوسالانه طراحی گرافیک در تهران، نخستین سمینار علمی و نمایشگاه بهار ایرانی و سوگواره عاشورایی در تهران و نیز چندین نمایشگاه گروهی در مشهد، تهران، سنندج، زنجان و… را دارد که توانسته است موفقیت‌هایی ازجمله نامزدی دریافت جایزه طراحی هویت سازمانی دومین نمایشگاه سرو نقره‌ای، جایزه اول پوستر جشنواره هنر جوان، جایزه اول پوستر جشنواره تولیدات حوزه‌های هنری کشور، رتبه‌های دوم، اول و سوم طراحی پوستر برگزیده در بیست‌وهشتمین، بیست‌ونهمین و سی‌امین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر را از آن خود کند. که با کسب این جوایز توانسته جایگاه خود را به‌عنوان طراح پوستر در تئاتر مشهد و نیز کشور تثبیت کند. او در چند سال گذشته بارها به عنوان طراح پوستر، قدم به عرصه تئاتر شهرمان گذاشته و برای نمایش‌هایی چون «کاناپه»، «کُنار»، «روباه ناقلا»، «مرد گل‌به‌دهان»، «یک تکه از یک گفتار گمشده ماندانا در گزارش شاه‌کشی» و «تب سرد روی پیشانی داغ» و… فعالیت کرده است.
با
با رضا باباجانی که هم‌اکنون طراح، مدرس گرافیک و عضو انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران است، گپ و گفتی کردیم تا به چندوچون طراحی پوستر تئاتر بیشتر ورود کنیم.

گفتگو را با نظر شما درباره ارتباط گرافیک با تئاتر آغاز می‌کنیم.
طراحی گرافیک ارتباطی دوسویه میان مخاطب از یک‌سو و تئاتر از سوی دیگر برقرار می‌کند و تلاش می‌کند به‌عنوان یک ارتباط‌‌‌‌دهنده تصویری نقش ایفا کند، اما به‌طور طبیعی در جایی اطلاع‌رسان و مبلغ است و در جایی دیگر به‌دنبال تعریف یک سیاست تصویری. طراحی گرافیک ارائه راه‌حلی تصویری است برای هرچیزی. درباره تئاتر هم این اتفاق می‌افتد و وقتی طراحی گرافیک وارد این جریان می‌شود، می‌تواند دو نقش را ایفا کند: یا اطلاع‌رسانی کند یا خروجی‌های تصویری یک اتفاق نمایشی را برعهده داشته باشد. به هرحال طراح گرافیک، یک کارشناس جامع تصویری است که تلاش می‌کند ترجمه‌های تصویری دقیق‌تری درمقایسه با دیگران داشته باشد. درباره ارتباط تئاتر و پوستر نیز نخستین چیزی که وجود دارد، مخاطب است. یعنی تئاتر برای مخاطب است و اگر مخاطب نباشد، پوستری وجود نخواهد داشت؛ هر دو برای مخاطب فعالیت می‌کنند.
به‌نوعی می‌توان گفت که پوستر رابط بصری میان تئاتر با مخاطب است؟
بله. پوستر علاوه بر ارتباط بصری، اطلاع‌رسانی هم می‌کند. پوستر و تئاتر مخاطبان مشترکی دارند و درواقع پوستر می‌آید که مخاطبان تئاتر را از یک اتفاق تئاتری مطلع کند.
به نظر شما پوسترتا چه حد می‌تواند به انعکاس محتوای نمایش وارد شود؟
پوستر برای نمایش طراحی می‌شود. در اینجا تفاوتی است بین پوستری که برای تئاتر طراحی می‌شود با پوستری که برای متن داستان طراحی می‌شود. گاهی ما برای یک داستان یا معرفی یک نمایش یا نمایشنامه پوستری طراحی می‌کنیم که متفاوت است. چون برای اجرای نمایش پوستر طراحی می‌کنیم، بنابراین برخی نشانه‌هایی که در نمایش وجود دارد، باید در پوستر هم وجود داشته باشد اما نه به‌صورت عین به عین.
من بر این اعتقادم که پوستر اثری هنری است و نه وسیله‌ای فقط اطلاع‌رسان. اگر هدف فقط اطلاع‌رسانی باشد، یک کاغذA4 هم می‌تواند این کار را برعهده بگیرد و چه اصراری است که وارد مقوله‌ای به نام طراحی پوستر بشویم. اگر وارد زیبا‌شناسی می‌شویم به دلیل این است که می‌خواهیم پوستر علاوه بر اطلاع‌رسانی درباره نمایش، برای مخاطب جذاب هم باشد. برخی از طراحان پوستر برنمی‌تابند که هرچه را کارگردان می‌گوید، موبه‌مو انجام دهند. شاید کارگردانی علاقه‌مند باشد که فضای پوسترش تیره باشد و از پرتره بازیگرانش در تصویر بهره ببرد یا طراحی صحنه‌اش در پوستر نمودی داشته باشد. اگر طراح پوستر اجراکننده نظر کارگردان باشد، دیگر آنچه طراحی کرده است، اثری تالیفی نیست و در واقع یک اطلاعیه است. یک اعلان کاملا روتین که فرهنگ کپی‌برداری در آن وجود دارد، نه یک تالیف. به نظر من طراحی پوستر این‌گونه نمایش‌ها بی‌ارزش است. چون ارزش هنری هر اثری به تالیفی بودن آن است.
بیشتر پوسترها به جای اینکه محتوای‌ خود را از نمایش بگیرند، مفهوم یا به‌نوعی یک تم کلی را مایه اصلی طراحی پوستر خود قرار می‌دهند.
اگر طراح پوستر براساس تم نمایشی که کارگردان براساس آن اثری را روی صحنه برده است، طراحی‌اش را انجام دهد، تفکر طراح پوستر را از آنچه خالق اثر در سر می‌پروراند، دور خواهد کرد. چون می‌توان برداشت‌های مختلفی از یک تم نمایشی مانند امید داشت. به‌طور مثال وقتی جشنواره‌ای با موضوع «امید به فردا» برگزار می‌شود، هزاران پوستر با طرح‌های مختلف درباره این موضوع به این جشنواره سرازیر می‌شود. پس اگر قرار است پوستر برای نمایشی طراحی شود باید به نشانه‌های جزئی‌تری از آن توجه داشت. توجه به عوامل شاخص تصویری در اجرای نمایش و نیز تحلیل و تجزیه بیشتر آن می‌تواند او را به تجربه دقیق‌تری در این زمینه برساند.
ارتباط کارگردان با طراح پوستر، در نزدیک‌کردن آنچه در پوستر است و آنچه در نمایش وجود دارد، چقدر موثر است؟
هم موثر است و هم خیلی بااهمیت. طراح بر اساس اجرای اثر کارگردان، پوستر طراحی می‌کند، نه برمبنای متنی که کارگردان براساس آن، نمایشی را اجرا کرده است. بیشتر پوسترهایی موفق هستند که محصول ارتباط موازی و دائم میان طراح پوستر با کارگردان و تیم اجرایی باشند. گپ‌وگفت با کارگردان و عوامل نمایش و حتی حضوردر تمرینات نمایش، بر کار طراح پوستر تاثیر مستقیم دارد، چون طراح وقتی وارد فضای نمایشی می‌شود، کلیدواژه‌هایی را از نمایش استخراج می‌کند؛ به‌طور مثال درمی‌یابد که نمایش در زمان جنگ در جنوب کشور اتفاق افتاده و شخصیت‌های محوری آن زنان هستند. درواقع یکسری نکات تصویری به طراح ارائه می‌شود و ارتباط دائم با این اتفاق، باعث موفقیت بیشتری برای او می‌گردد. بنابراین‌ نمی‌‌توان از کارگردان یک نمایش، غیرمستقیم سفارش پوستر گرفت و ادعا داشت که می‌توان پوستر موفقی طراحی کرد.
به این نکته معتقد هستید که سبک کاری گرافیست هم تاثیراتش را بر پوستر طراحی‌شده خواهد گذاشت؟ به‌طور مثال برخی به فرم‌های تصویری علاقه نشان می‌دهند و برخی از طراحان، استفاده از تایپوگرافی را سرلوحه طراحی پوسترهای تئاتر خود قرار می‌دهند.
بله، طبیعی است که در این طبقه‌بندی‌ها، هر طراحی تبحر خود را به شکلی نشان می‌دهد؛ برخی با تصویرسازی کار می‌کنند که امکان دارد کارهای بسیار خوبی هم انجام دهند، برخی هم با تایپو‌گرافی. اما گاهی هم اینکه طراح در پوستر بر علاقه خود تاکید کند که جایی برای تایپو‌گرافی نداشته باشد، جواب نمی‌دهد. به هر‌حال ذهنیت طراح، تاثیرش را به‌طور کامل بر طراحی پوستر می‌گذارد، ولی همان‌طور که گفتم ارتباط دائم و مستمر طراح گرافیک با تیم اجرایی، دقیقا برای همین است؛ چون طراح خیلی صادقانه به این نکته می‌رسد که در اثرش باید از تصویر استفاده کند، یا تایپوگرافی.
آیا می‌توان از صحبت‌هایتان این استنباط را کرد که می‌شود با طراحی پوستر مانند بسیاری از طراحی‌هایی طراحی صحنه، طراحی نور و طراحی لباس- که در شکل‌گیری یک تئاتر موثرند، برخورد کنند و آن‌را به عنوان یک عنصر شکل‌گیری اثر نمایشی جدی بگیرند؟
در تئاتر همه چیز در سالن اتفاق می‌افتد؛ از ابتدای نمایش تا انتهای نمایش. پوستر ارتباط مستقیمی با زمان اجرای نمایش ندارد. وظیفه پوستر این است که تا پیش از اجرای نمایش اطلاع‌رسانی‌ انجام دهد. وظیفه پوستر این نیست که این‌قدر قدرت داشته باشد که بتواند جای طراحی صحنه، طراحی نور یا جای خیلی از اتفاقات تصویری دیگر را پر بکند.
منظور من این نیست. جایگاه پوستر در شکل‌گیری نمایش مورد بحث من است و اهمیتی که طراحی پوستر به عنوان یک عنصر جدایی‌ناپذیر می‌تواند در شکل‌گیری یک اثر نمایشی داشته باشد. به‌طور مثال آیا می‌توان نمایشی را بدون حضور بازیگر به روی صحنه بُرد؟ در حالی که وقتی نمایشی به مشکل بودجه و این‌گونه مسائل برخورد می‌‌کند، طراحی پوستر را از نمایش حذف می‌کنند و به‌راحتی پیامک، وظیفه ‌اطلاع‌رسانی‌ آن را برعهده می‌گیرد.
همان‌طور که گفتید پوستر به اندازه بازیگر برای کارگردان مهم نیست. این نکته در فضای تئاتری ‌ما به‌طور کامل مشخص است؛ اما چرا وقتی به هر دلیلی بخواهند یکی از عناصر نمایشی را کنار بگذارند، نخستین عنصری که به ذهنشان می‌رسد، طراحی پوستر است؟ به نظر من کارگردان فقط ابتدا تا انتهای نمایش و نیز داخل سالن را نگاه می‌کند. چون برخی بر این نظر هستند که قرار نیست در خارج از سالن اتفاقات نمایش، به‌صورت تصویری یکپارچه برای تماشاگر حضور داشته باشد. در صورتی که پوستر در پی ایجاد ارتباطی مستمر -قبل و بعد از اجرا- در خارج از سالن به صورت تصویری است. درپوستر‌های تئاتر یا یک روایت کاملا موازی و جدا از نمایش می‌بینیم یا یک روایت هم جریان و مشابه با نمایش را. اما مهم این است که پوستر باید بتواند مدام ارتباط تصویری بیرون سالن را به داخل سالن متصل کند. چون از زمانی که پوستر را قبل از اجرای نمایش بر روی دیوار می‌بینم، اتفاق تصویری در ارتباط مخاطب با نمایش ایجاد می‌شود تا زمانی که مخاطب می‌رود داخل سالن و نمایش را می‌بیند. درواقع تئاتر از دیدن پوستر شروع می‌شود تا پایان آن. این ارتباط مادام تماشاگر با نمایش خیلی مهم است؛ البته اگر به‌صورت یکپارچه صورت گیرد. اما درراستای اهمیت طراحی پوستر به عنوان یک‌عنصر مهم نمایشی بگویم که جدایی‌ناپذیری این عنصر از تئاتر به خاطر عمر بسیار زیاد آن است. چون یک پوستر تئاتر وقتی خیلی خوب باشد، مدت‌ها بر روی دیوار می‌ماند حتی اگر اجرای آن نمایش تمام شده باشد. پوستر سبب می‌شود که آن اثر تئاتری تا مدت‌ها در ذهن تماشاگر بماند. بنابراین ماندگاری پوستر زیاد است و به‌نوعی یکی از عوامل مهمی که به یک‌اثر نمایشی ماندگاری می‌دهد، پوستر آن است. به‌نوعی پوستر به تئاتر عمر طولانی‌تری می‌دهد! پوستر می‌تواند آرشیو بشود و سندی باشد برای ارائه بخشی از تاریخ تئاتر یک شهر.
چرا در زمینه طراحی پوستر تئاتر نگاه جدی وجود ندارد و همه با توجیه مسائل اقتصادی یک شبه طراح می‌شوند و به صورت غریزی به سمت طراحی پوستر می‌روند؟ به نظر شما چه عواملی سبب به‌وجودآمدن این نگاه ساده‌انگارانه به این هنر با ارزش تئاتری شده است؟
دو عامل مهم وجود دارد: یکی اینکه نگاهی حرفه‌ای به مقوله پوستر به لحاظ ارائه تصویری حرفه‌ای وجود ندارد و دیگر اینکه درخصوص ماندگاری اثرشان حساسیتی نیست. چون برخی این حساسیت را ندارند که یک پوستر خوب می‌تواند در آینده هنری آنان تاثیر‌گذار باشد. در این زمینه مقوله مهمی وجود دارد و آن این است که ما به لحاظ تصویری در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که بسیار فقیر است؛ یعنی در خارج از خانه و چه بسا داخل آن تصاویری زیباشناسانه نمی‌بینم. حتی تصاویر مطلوب و استانداردی هم پیرامون ما وجود ندارند که این حساسیت را در ما به‌وجود بیاورند. وقتی این‌قدر نامطلوبی و جریان‌های ناقص و اشتباه دیداری در اطرافمان هست، طبیعی است که من هم همین‌طوری می‌شوم و حساسیتی برایم به وجود نمی‌آید که حتما کاری خیلی مطلوب و استاندارد به لحاظ دیداری ارائه بدهم. بنابراین وقتی این حساسیت در اطرافم وجود نداشته باشد، به قول شما همه با این مقوله غریزی برخورد می‌کنند. هرچند برخی که در این زمینه حرفه‌‌ای فعالیت می‌‌کنند، این حساسیت را برای کارهای شخصی خودشان قائل هستند اما این موضوع عمومیت ندارد و با توجه به اینکه هیچ فرهنگ‌سازی در این زمینه نشده، متاسفانه بسیاری از کارگردانان مطرح کشور هم از بحث طراحی پوستر غفلت می‌کنند و آثار آن‌ها دارای پوسترهای خوبی نیست. هرچند همان کارگردانان این حساسیت را برای طراحی میزانسن‌ یا طراحی صحنه‌ دارند. شاید بر این نظر هستند که در محیط بسته‌ای فعالیت می‌کنند که شامل صحنه است و سالنی که نمایش اجرا می‌شود و نیازی نمی‌بیند که این حساسیت را در بیرون از محیط سالن نمایش داشته باشند.
در نهایت سخن آخر و طراحی پوستر تئاتر مشهد؟
تئاتر مشهد ظرفیت‌های خوبی دارد؛ هم از لحاظ فعالیت‌های نمایشی و هم به لحاظ وجود طراحان گرافیک که بیشتر نسل جوان هستند، اما اگر بخواهند این ظرفیت بالقوه، بالفعل شود و خروجی‌های خوبی هم داشته باشد، باید برخی هم نهادهای هنری و هم هنرمندان- از یک جایی وارد ریسک شوند و به طراحان اعتماد کنند. اگر اعتماد هم نمی‌کنند، دست‌کم رویدادی را برگزار کنند که چند طراح بتوانند به رشد برسند. منظورم از رویداد اصلا برگزاری جشنواره نیست. عمر هنری تمام تولیدات جشنواره -برخلاف تمام شعارها- از ابتدای جشنواره تا انتهای آن است. چون بعد از جشنواره هیچ اتفاقی نمی‌افتد و همه چیز در کف و سوت و جایزه خلاصه می‌شود. اما خیلی از رویداهای حرفه‌ای دنیا وقتی تمام می‌شوند، تازه کارشان شروع می‌شود و با ایجاد بستر مناسب روی سرمایه‌های هنری خود سرمایه‌گذاری می‌کنند تا خوب پرورش پیدا کنند. در خیلی از این رویدادها جایزه نقدی وجود ندارد؛ بلکه جایزه هنرمند برگزیده، برگزاری نمایشگاه و معرفی آثارش در جشنواره‌های بعدی است. 

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نسخه چاپی