برگزیده

تاریخ انتشار : ۱۳۹۵/۰۹/۰۹ - ۱۲:۳۳

نمایش بی پرده واقعیت

یاذاشت علیرضا اسدی، ذرباره تئاتر مستند مشهدتئاتر-  «تئاتر مستند » شکلی از درام و مرتبط با تئاتر حماسی است که جنبه های آموزشی و تبلیغاتی قوی دارد و با تکیه بر گزارشها ، شواهد تاریخی ، پرونده ها ، جداول آماری ، مشاهده محل حوادث ، مصاحبه ها ، گفتگو با شاهدان عینی ، تحقیقات […]

نمایش بی پرده واقعیت

یاذاشت علیرضا اسدی، ذرباره تئاتر مستند

مشهدتئاتر-  «تئاتر مستند » شکلی از درام و مرتبط با تئاتر حماسی است که جنبه های آموزشی و تبلیغاتی قوی دارد و با تکیه بر گزارشها ، شواهد تاریخی ، پرونده ها ، جداول آماری ، مشاهده محل حوادث ، مصاحبه ها ، گفتگو با شاهدان عینی ، تحقیقات میدانی ، مستندات روزنامه ها ، فیلم های خبری ، عکسها ، جستجو در بایگانی ها ، کتابخانه ها، مجموعه های شخصی ، اسناد اقتصادی و سیاسی ، اعلامیه های دولتی ، خاطرات اشخاص مهم ، تاریخ و شخصیتهای تاریخی به بازسازی صحنه ای یک واقعه می پردازد . بنا به این تعریف لازمه شناخت صحیح تئاتر مستند آشنایی با تئاتر حماسی است . جنگ اول جهانی و بحران های ناشی از آن ، دوره صلح مسلح ، سلطه بلامنازع میلیتاریسم ، تلاش جهت وارد شدن به دسته بندی های سیاسی و نظامی از سوی دولت های اروپایی ، کمونیسم ، ظهور فاشیسم و سرانجام جنگ دوم جهانی از مهمترین زمینه های شکل گیری تئاتر حماسی در دهه بیست و تکنیک بیگانه سازی (فاصله گذاری) در سال ۱۹۵۴ توسط «اویگن برتولت برشت» (۱۹۵۶-۱۸۹۸) است . «برشت »که در آثار نمایشی خود به مسائلی همچون سرگشتگی و حیرانی بشر در جهان معاصر ، استثمار و روابط ناعادلانه اجتماعی ، کشمکش و نزاعهای سیاسی بر سر قدرت ، اختلاف طبقاتی ، تبعیضات قومی و نژادی و… پرداخته است اصطلاح «تئاتر مستند» را نیز برای نخستین بار در دهه بیست مطرح نمود . اما سردمدار واقعی این جریان کسی نیست جز «پیتروایس» (۱۹۸۲-۱۹۱۶) که در دهه شصت آن را تحقق بخشید . «وایس» و «برشت» هر دو به شدت تحت تآثیر آثار و تئوریهای «اروین پیسکاتور» (۱۹۶۶-۱۸۹۳) قرار داشتند. پیسکاتور در سال ۱۹۳۷ با تآسیس سالن تئاتر «سن پیسکاتور» توانست جایگاه ویژه ای در تاریخ تئاتر سیاسی به دست آورد و انتشار کتابی در سال ۱۹۳۹ او را به عنوان نخستین نظریه ی پرداز تئاتر سیاسی مطرح نمود . هدایت جامعه به سوی خواستها ، علایق و آرمانهای راستین در مقابل علایق روزمره و گذرا ، بازاندیشی و نواندیشی در خصوص نهادها و مسائل اجتماعی ، سیاسی ، شناخت مشکلات و تعارضات اصلی جامعه و ارائه راهکار و پیش بینی مسیر آینده از جمله اهداف پیسکاتور در پایه گذاری تئاتر سیاسی بود . از ابداعات وی می توان به استفاده از فیلم در تئاتر اشاره کرد که «وایس» نیز در اجرای نمایشهای خود از این تکنیک بهره می جست.
تئاتر مستند به عنوان یک ژانر مستقل محسوب نمی شود بلکه شاخه ای از تئاتر سیاسی است که در جهت مخالف تفکر حاکم و رایج جامعه حرکت می کند و اساساً تئاتری است جهت دار که خود را در موضع انسانهای تحت ستم قرار می دهد . تئاتر مستند می کوشد بر پایه واقعیات ، تضادها و کشمکش های جامعه را کشف نماید و با به روی صحنه بردن این تضاد ها مخاطبان خود را به سوی تعقل و تفکر در امور جامعه ، سیاست و فرهنگ سوق دهد . تئاتر مستند شدیداً جانبدار به نمایش گذاردن درگیری و موقعیت توده ها و بررسی نوع ، ترکیب و عملکرد حکومتها است . این گونه از تئاتر بدون رعایت مصالح سیاسی صاحبان قدرت و همچنین عدم وابستگی به علایق طبقاتی خاص ، به نقد بی پروا و گزارش بی واسطه و عریان واقعیات می پردازد . نمایشگران این عرصه هیچگونه دخل و تصرفی در شرح ماوقع وروند شکل گیری موضوعی که نمایش به آن پرداخته ندارند . به دیگر سخن تئاتر مستند عاری از هرگونه خیال پردازی شاعرانه ، حاشیه پردازی غیر واقع ، اغراق در پرداخت مسائل و به دور از عنصر تخیل شکل می گیرد . از این رو تئاتر مستند تئاتری سانسور ناپذیر است که حذف هر صحنه یا هرگونه تغییر در گفتار و دیالوگها آن را از حالت مستند خارج می سازد و عمده ترین دلیل گرایش تماشاچیان به آن نیز کشش ناشی از رویکرد واقع گرایانه آن است . نمایشگران تئاتر مستند به هیچ وجه نمی خواهند برای تماشاچی این سوء تفاهم ایجاد شود که واقعیت موجود قرار است در صحنه تئاتر تقلید شود و به همین دلیل از نوعی فاصله گذاری در فرم نمایش استفاده می کنند . زیرا فاصله گذاری پیش شرط اصلی و زیباشناسانه برای بازنمایی و پرداختن به یک رخداد است . تبدیل ریتمیک کلمه به آکسیون ، صراحت در زبان و حرکت ، شکستن روال صحنه ای از طریق خاطره نگاری و بازگشت به لحظاتی از گذشته ، ترسیم زوایای گوناگون و متضاد یک موقعیت خاص و برجسته ساختن ابعاد خشونت آمیز تاریخ از جمله مواردی است که در فرایند شکل گیری یک اثر مستند از جمله تئاتر مورد توجه قرار می گیرد .
«پیتروایس» با آثاری چون « تعقیب و کشتن ژان پل مارا » ، «محاکمه »، « ویتنام » ، « تروتسکی » ، « زندگی هولدرین » و«سرود آدمک لوزیتانیای» عمده ترین سهم را در رشد و تکامل تئاتر مستند داشته است . تئاتر «وایس» و«برشت» وجوه اشتراک فراوانی دارند از جمله اعتقاد به تئاتر ضد روانشناسی که در عین حال استفاده از ابزار های روانشناسانه را در جاهایی می پذیرد یا رد کامل تئوری بازی حسی برای به نمایش گذاشتن تضادهای اجتماعی و مهمتر از همه تآکید بر علمی بودن مبنای تئاتر . بهره گرفتن از تکنیک فاصله گذاری مهمترین تآثیر «برشت» بر «وایس» است. با این وجود فاصله گذاری برشت و وایس با یکدیگر تفاوت دارند زیرا کاربرد فاصله گذاری برشت و وایس با یکدیگر تفاوت دارند زیرا کاربرد فاصله گذاری در تئاتر «وایس» جهت ایجاد لحظات شوک آور است. «رالف هوخ هوت » با اثر معروفش «جانشین» ، به همراه «انتزنبرگر» و «هاینه کیپهارد» از دیگر افرادی هستند که بعد ها به تئاتر مستند روی آوردند .
پروفسور آتیلیو فاورینی (استاد دانشگاه پیترز بورگ) که تحقیقات گسترده ای در زمینه تئاتر مستند دارد نیز معتقد است که تئاتر مستند زائیده دوران معاصر نیست . او نخستین نمایشنامه مستند را منتسب به «فرینی خوس» درام نویس یونان باستان می داند که تحت عنوان «جنازه میلوتوس» در سال ۴۹۲ قبل از میلاد مسیح و در ارتباط با جنگ ایران و یونان نگاشته شده است.


برچسب ها :
دسته بندی : تازه ترین ها , مقاله
دیدگاه کاربران کل نظرات :1
ارسال دیدگاه

تبلیغات