برگزیده

تاریخ انتشار : ۱۳۹۷/۰۷/۰۳ - ۱۸:۴۶

نقبی بر پیشینه عزاداری در ایران پیش از اسلام در گفتگو با دکتر هوشنگ جاوید

بسیاری از آیین های سوگواری ما در خراسان از بین رفته است

 آداب و آیین سوگواری در گفتگو با هوشنگ جاوید  مشهدتئاتر-  ایمان جوکار- سیاه‌پوشانی که پیش از اسلام در آیین سیاووشان وجود داشت، بعدها پس از اسلام آوردن ایرانیان با تغییراتی به عزاداری و مویه برای اهل‌بیت(ع) تبدیل شد. گرچه ایرانیانی که تارای شیعه بودن بر پیشانی‌شان نشسته، بر مظلومیت همه فرزندان مولایشان علی(ع) اشک ماتم […]

بسیاری از آیین های سوگواری ما در خراسان از بین رفته است

 آداب و آیین سوگواری در گفتگو با هوشنگ جاوید

 مشهدتئاتر-  ایمان جوکار- سیاه‌پوشانی که پیش از اسلام در آیین سیاووشان وجود داشت، بعدها پس از اسلام آوردن ایرانیان با تغییراتی به عزاداری و مویه برای اهل‌بیت(ع) تبدیل شد. گرچه ایرانیانی که تارای شیعه بودن بر پیشانی‌شان نشسته، بر مظلومیت همه فرزندان مولایشان علی(ع) اشک ماتم می‌ریزند اما مظلومیت شهید کربلا حالی غریب‌تر دارد. گویی دشت نینوا، نی زاری بود که نوایش در گلوی روزگار خاموش نخواهد شد. سطرهای پیش رو نقبی است بر بررسی آیین‌های سوگواری در ایرانِ پیش و پس از اسلام که در کلمات دکتر هوشنگ جاوید پژوهشگر آیین‌های ایران و دکتر یوسف متولی حقیقی استاد تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد تجلی یافته است.

آداب و آیین سوگواری در ایران به ۷ تا ۸ هزار سال پیش باز می‌گردد.

به گفته دکتر هوشنگ جاوید آیین سوگواری پیشینه‌ای به درازای تاریخ ایران دارد. او حتی با استناد به نوشته‌های فردوسی قدمتِ این آداب و آیین‌ها را به زمان پیدایش آدمی باز می‌گرداند. این پژوهشگر موسیقی نواحی و آیینی ایران، در ادامه زندگی بشر را از نقطه نظر جامعه‌شناسی به سه دوره اساطیری، دوره دین و دوره پس از دین تقسیم می‌کند و توضیح می‌دهد: آداب و آیین سوگواری در ایران به ۷ تا ۸ هزار سال پیش باز می‌گردد. از نگاهِ اساطیر وقتی کیومرث جهان را به چهار قسمت برای فرمانروایی خود و سه فرزندش تور، سلم و ایرج تقسیم می‌کند، فرزندانش به بهانه اینکه قسمت خوب به ایرج رسیده، او را می‌کشند و سوگواری از همانجا شروع می شود.»

جاوید همچنین با اشاره به شیوه برگزاری این آیین‌ها، گل‌ریزی یا گلاب پاشی را آیینی ایرانی می‌داند و می‌گوید: « این آداب و آیین تا مرگ رستم نیز ادامه پیدا می‌کند. در مرگ رستم، ایرانی‌ها بر روی قبر گل می‌ریزند. حتی جنازه را با تابوت دفن می‌کنند و داخل آن گل و گلاب می‌گذارند. شاهنامه  در اشعار خود، نوع سوگواری‌ها، نوع تدفین و رسم گل و گلاب پاشیدن را به دقت نشان می‌دهد. ما حتی در این دوره نوحه‌گری و مرثیه‌سرایی نیز داشته‌ایم.»

سینه‌زدن ایرانی است

به گفته این خراسان‌پژوه،  پیشینه سینه‌زنی در ایران را هم می‌توان  در ابیات شاهنامه جستجو کرد. او توضیح می‌دهد که  نخستین مرثیه حماسی در کشتن ناجوانمردانه نوذر یکی از پهلوانان ایرانی پدید می‌آید و فردوسی در شاهنامه تحولات آیین سوگواری را در دوران مختلف اساطیری و تاریخی تشریح می‌کند. به گفته هوشنگ جاوید، سیاوش پیش از کشته شدن، مرثیه بر خویشتن دارد. وقتی نوذر که یکی از پهلوانان شاهنامه است، کشته می‌شود، تمام افراد سپاه با حالت مرثیه‌خوان و برسر زنان به سراغِ حاکم وقت می‌روند و می‌گویند:« ما برای انتقام از دشمن آماده‌ایم.» ایرانی‌ها با دو دست به بازوانشان می‌زدند و نیش‌گون می‌گرفتند که سینه‌زدن هم از چنین آیینی آمده است.

وی ادامه می‌دهد: از زمان پیدایش تاریخ مدون آیین‌های سوگ در همه جا جلوه خاص خودشان را دارند. ایرانی‌ها در دوران زرتشت، شیون ندارند اما سوگواری و مرثیه‌سرایی دارند. شب اول، شب سوم، شب هفت این‌ها همه آیین‌هایی است که  از دینی به دین دیگر به ارث رسیده است. بسیاری از آیین‌هایی که در خراسان هست، هم چنین حالتی دارد و  میراث گذشتگان است.»

این استاد پژوهشگر با اشاره به اینکه پس از اسلام، عزاداری‌ها و مرثیه‌ سرایی‌ها به بزرگان دینی معطوف می‌شود، توضیح می‌دهد: « این عزاداری‌ها از زمان پیامبر اکرم آغاز می‌شود و اوج آن در نوحه‌گری و سوگواری واقعه عاشورا تجلی می‌یابد. مرثیه‌سرایی در ایران اسلامی، پس از اسلام شکل‌های دیگری پیدا می‌کند. مرثیه و اجرای آیین‌های سوگ برای پیامبر اکرم(ص) و شهادت حضرت علی(ع) وجود داشته و همه از نظر فخر و فخامت مطرح بوده است.

گِل بر سر گرفتن و خاک بر سر ریختن

به تدریج، آیین‌های سوگ گسترده‌تر می‌شود. اوج شکوفایی آیینِ عزاداری در ایران، در دوران صفویان به اوج می‌رسد تا آنجا که بسیاری از این مراسم نظیر شبیه‌خواهی، شمایل گردانی، پرده خوانی و آیین‌هایی از این دست در تعریف واقعه سوگ و مرثیه با شکل هنری آن، در این دوره پدید آمده است.» هوشنگ جاوید، درباره شیوه برگزاری این آیین‌ها نیز می‌گوید:« شکل و شیوه سینه‌زدن‌ها و شکل و شیوه آیین‌های اجرایی، اینکه در یک خط بروند، یا دایره‌وار حرکت کنند، یا یک جا جمع شوند، مورد توجه بوده است. اگر به تاریخ نگاه کنید، می بینید که ایرانی‌ها خاک بر سر می‌ریختند؛ این آیین در خراسان به کاه بر سر ریختن تبدیل می‌شود که تا چندی پیش در سبزوار نیز چنین رسمی انجام می‌شد. علاوه بر این، گِل بر سر گرفتن و خاک بر سر ریختن در اغلب مناطق زاگرس‌نشین  نیز وجود دارد.»

این پژوهشگر با اشاره به اینکه در ادامه، به خراسان آمدن حضرت رضا(ع) باعث سرودن مناقب رضوی می‌شود و سرودن مراثی و نوحه‌های رضوی در این خطه گسترش پیدا می‌کند. او دربیان تاریخ پیدایش نوحه نیز می‌گوید: « نوحه از دوره قاجار به بعد به وجود می‌آید. نوحه پیش از آن وجود نداشته است؛ چون نوحه زبان ساده و ادبیات محاوره‌ای مرثیه است و اصولا نوحه  در کلام افرادی همچون یغمای جندقی، صبحی بیدگلی، صائب کاشانی پدید می‌آید؛ این شاعران  زبان مرثیه را عامیانه می‌کنند و از این روست که نوحه در گویش‌های عامیانه نمایان است.»

نوحه‌های امروزی، آیین نیستند

نویسنده کتابِ «مناقب‌خوانی» در بررسی خود از سبک‌های عزاداری امروزی به این نتیجه رسیده است که« نوحه‌های امروزی به دلیل آنکه ایجاد کننده آیین نیستند، شاخص ماندگاری ندارند.» وی توضیح می‌دهد: ساختارِ آیین برای ایجاد و تداوم نیاز به تفکر دارد. نیاکان ما در هر دوره با طراحی آیین، تبلیغ مذهب می‌کنند. آیین شامل حرکت، موسیقی، شعر، کلام، صدای دلنشین بوده است.جایی هنر خطابه، خواندن و گریاندن را به کار می‌گیرند و روضه‌خوانی را پدید می‌آورند. جایی هنر نقل، هنر خوانندگی و هنر مرثیه سرایی و روضه خوانی را می‌آمیزند و تعزیه را به وجود می‌آورند. جایی هم متوجه نیاز به خواندن از ائمه در شادی‌ها می‌شوند و مولودی را به وجود می‌آورند.

هوشنگ جاوید وضعیت استان‌ها در عزاداری محرم، را مقاومتی بی دوام توصیف می‌کند و می‌گوید: در چند استان کشور بارقه هایی وجود دارد اما فکر نمی کنم دوام بیاورد. یزدی ها خیلی خوب سوگواری می‌کنند. متاسفانه در خراسان بسیاری از آیین های سوگواری ما از بین رفته است. در خود مشهد نوع خاصی از سینه زنی داشتیم که خیلی آرام بود و ذکرگونه؛ به این صورت که در یک لحظه شور عزاداران را می‌گرفت و دوباره این عزاداری آرام ادامه می‌یافت اما در حال حاضر این عزاداری از بین رفته و دیگر شاهد آن نیستیم.»

 


برچسب ها :

این مطلب بدون برچسب می باشد.


دسته بندی : برگزیده , تازه ترین ها , گفتگو
ارسال دیدگاه